رشته مدیریت

پایان نامه صنعتی : بررسی لزوم تداوم استراتژی­های تجدیدساختار صنعت برق ایران

 استاد راهنما:

دکتر علی­نقی مصلح­شیرازی


متن پایان نامه :
(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)
چکیده
از جمله مباحثی که مدت­هاست پیش روی تصمیم­گیران و سیاست­گذاران صنعت برق در بسیاری از کشورهای دنیا قرار دارد، تفکر تجدید ساختار این صنعت مطابق با روند افزایش کارایی و رقابت در دیگر صنایع است. صنعت برق ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و  از اوایل دهه ۷۰ به تغییر ساختار سازمانی خود اقدام نموده­است و حال، هدف اصلی از انجام این مطالعه کاربردی بررسی و تعیین لزوم تداوم استراتژی­هایی است که تاکنون در زمینه­ تجدیدساختار صنعت برق ایران اجرا ­شده ­اند. جهت پاسخ به این سؤال، پرسش­نامه­ای حاوی ۲۵ گویه طراحی­گردید و با بهره گرفتن از روش دلفی و از طریق نمونه گیری قضاوتی و هدفمند در میان یک پنل تخصصی۱۱نفره متشکل از چند تن از اساتید دانشگاهی متخصص در رشته­های اقتصاد انرژی و برق، تعدادی از مدیران و معاونان بخش­های تولید، انتقال و توزیع برق و نیز صاحب­نظران در زمینه­ خصوصی­سازی و تجدید ساختار استراتژیک توزیع­شد و پس از سه بار تکرار این فرایند سرانجام نتایج مورد نظر حاصل گردید. این نتایج که با بهره گرفتن از جدول­های توزیع فراوانی، درصدگیری و شاخص مد تحلیل گردید حاکی از آن است که با وجود کاستی­ها و نواقصی که درحال­حاضر گریبان­گیر صنعت برق ایران است، اما روند تجدید ساختار این صنعت مثبت ارزیابی می­شود و تداوم استراتژی­هایی که در این زمینه اتخاذ­شده ­اند لازم­ و ضروری است.

 کلیدواژه­ها: اصلاحات­ صنعت­برق، تجدیدساختار، مقررات­گذاری، مقررات­زدایی، خصوصی­سازی.
فهرست مطالب
 عنوان              صفحه
فصل اول : کلیات.۱                           
۱-۱٫مقدمه ۲
۱-۲٫شرح و بیان مسأله پژوهشی ۴
۱-۳٫اهمیت و ارزش تحقیق ۷
۱-۴٫اهداف تحقیق ۹
۱-۴-۱٫هدف اصلی پژوهش ۹
۱-۴-۲٫اهداف فرعی پژوهش ۹
۱-۵٫سؤال­های تحقیق ۹
۱-۶٫تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهش ۱۰
۱-۷٫ دستاورد/نوآوری تحقیق ۱۰
۱-۸٫خلاصه­ای از یافته­ های پژوهش ۱۱
۱-۹٫خلاصه­ی فصل ۱۱
فصل دوم: ادبیات موضوع و پیشینه تحقیق۱۲
۲-۱٫ مقدمه ۱۳
۲-۲٫ چارچوب نظری ۱۴
۲-۲-۱٫ اصلاحات صنعت برق ۱۴
۲-۲-۲٫مؤلفه­های اصلی اصلاحات صنعت برق ۱۷
۲-۲-۲-۱٫ اصلاحات در ساختار ۱۹
۲-۲-۲-۱-۱٫تفکیک اجزا ۲۰
۲-۲-۲-۱-۲٫ تجدید ساختار ۲۲
۲-۲-۲-۱-۲-۱٫اهداف تجدید ساختار صنعت برق ۲۴
۲-۲-۲-۱-۲-۲٫الزامات و نیازمندی­های تجدید ساختار صنعت برق ۲۵
۲-۲-۲-۱-۲-۳٫بازار برق ۳۱
۲-۲-۲-۱-۲-۳-۱٫تعریف و فلسفه بازار برق ۳۱
۲-۲-۲-۱-۲-۳-۲٫مراحل تشکیل بازار برق ۳۱
۲-۲-۲-۱-۲-۳-۳٫موانع شکل­ گیری و یا انحراف بازار رقابتی برق ۳۳
۲-۲-۲-۱-۲-۴٫بررسی تجارب کشورهای مختلف در زمینه تجدیدساختار صنعت برق ۳۵
۲-۲-۲-۱-۲-۴-۱٫ بررسی تجارب برخی کشورهای توسعه­یافته در زمینه تجدید ساختار صنعت برق ۳۶
۲-۲-۲-۱-۲-۴-۲٫بررسی تجارب برخی کشورهای درحال­توسعه در زمینه تجدید ساختار صنعت برق ۴۲
۲-۲-۲-۱-۲-۵٫صنعت برق ایران ۴۷
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۱٫تاریخچه ۴۷
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۲٫وضعیت کنونی صنعت برق ایران ۴۹
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۳٫اصلاحات صنعت برق در ایران ۵۱
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۳-۱٫اصلاحات ساختاری در صنعت برق ایران ۵۲
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۳-۱-۱٫روند تجدید ساختار در صنعت برق ایران ۵۴
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۴٫چالش­های فراروی صنعت برق ایران ۵۸
۲-۲-۲-۱-۲-۵-۴-۱٫ اشکالات ساختاری صنعت برق در ایران ۵۹
۲-۲-۲-۱-۳٫شرکتی­سازی ۶۳
۲-۲-۲-۲٫اصلاحات در قانون ۶۳
۲-۲-۲-۲-۱٫مؤلفه­های اصلاحات در قانون ۶۴
۲-۲-۲-۲-۱-۱٫قانون­زدایی ۶۴
۲-۲-۲-۲-۱-۲٫قانون­گذاری(تجدید مقررات) ۶۴
۲-۲-۲-۳٫اصلاحات در مالکیت ۶۵
۲-۲-۲-۳-۱٫مؤلفه­های اصلاحات در مالکیت ۶۵
۲-۲-۲-۳-۱-۱٫خصوصی­سازی ۶۵
۲-۳٫ پیشینه تجربی ۶۶
۲-۳-۱٫ پژوهش­های خارجی ۶۶
۲-۳-۲٫ پژوهش­های داخلی ۷۲
۲-۴٫ خلاصه فصل ۷۹
فصل سوم : روش­شناسی تحقیق.۸۱
۳-۱٫مقدمه ۸۲
۳-۲٫مفهوم تحقیق ۸۲
۳-۳٫روش تحقیق ۸۳
۳-۳-۱٫ روش دلفی ۸۳
۳-۳-۲٫ انواع دلفی ۸۵
۳-۴٫ تعریف عملیاتی مفاهیم ۸۵
۳-۵٫ ابزار تحقیق ۸۶
۳-۵-۱٫روایی و پایایی ابزار تحقیق ۸۷
۳-۶٫ قلمرو تحقیق ۸۷
۳-۶-۱٫ قلمرو زمانی تحقیق ۸۷
۳-۶-۲٫ قلمرو مکانی تحقیق ۸۸
۳-۷٫ جامعه آماری تحقیق ۸۸
۳-۸٫ نمونه آماری تحقیق ۸۹
۳-۸-۱٫ حجم نمونه آماری ۸۹
۳-۸-۲٫روش و طرح نمونه برداری ۸۹
۳-۹٫ روش اجرا و گردآوری اطلاعات ۹۰
۳-۱۰٫روش تحلیل نتایج ۹۱
۳-۱۰-۱٫شرط توافق ۹۱
۳-۱۰-۲٫ روش تجزیه و تحلیل نتایج ۹۲
۳-۱۱٫خلاصه فصل ۹۲
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده­ ها و یافته­ های تحقیق۹۳
۴-۱٫ مقدمه ۹۴
۴-۲٫ تحلیل نتایج ۹۴
۴-۲-۱٫ یافته­ های حاصل از دور اول توزیع پرسش­نامه بین اعضای پنل ۹۵
۴-۲-۲٫ یافته­ های حاصل از دور دوم توزیع پرسش­نامه بین اعضای پنل ۹۷
۴-۲-۳٫ یافته­ های حاصل از دور سوم توزیع پرسش­نامه بین اعضای پنل ۹۸
۴-۳٫خلاصه فصل ۹۹
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادها۱۰۰
۵-۱٫ مقدمه ۱۰۱
۵-۲٫ خلاصه­ای از مطالعه ۱۰۱
۵-۳٫ بحث و بررسی ۱۰۲
۵-۴٫ نتیجه گیری ۱۱۱
۵-۵٫ محدودیت­ها، مشکلات و پیشنهادهای تحقیق ۱۱۲
۵-۶٫ خلاصه فصل ۱۱۳
فهرست منابع ۱۱۴
۱- منابع فارسی ۱۱۴
۲- منابع انگلیسی ۱۱۹
پیوست­ها ۱۲۷
پیوست شماره ۱ : پرسش­نامه ۱۲۷
چکیده انگلیسی ۱۳۰
مقدمه
استفاده از انرژی به منظور توسعه اجتماعی و اقتصادی و نیز بهبود کیفیت زندگی در همه کشورها امری ضروری است(هپ­باسلی[۱]،۲۰۰۵ :۳۱۴) به گونه­ای که امروزه برق(به عنوان یکی از مصادیق انرژی) به یک درونداد حیاتی مبدل گشته که طیف گسترده­ای از فعالیت­های مربوط به تولید، انتقال و مصرف را پشتیبانی می­ کند(راجان و رام[۲]،۲۰۰۰ :۹۳). کنترل گازهای گلخانه­ای موجود در جو و دیگر انواع گازها نیز مستلزم تمرکز برروی کارایی تولید، انتقال، توزیع و مصرف انرژی می­باشد(هپ­باسلی،۲۰۰۵ :۳۱۴). امروزه تولید و توزیع برق به یکی از بزرگترین کسب و کارهای جهان تبدیل شده که عایدی سالانه­ی آن در حدود یک تریلیون دلار تخمین زده شده­است(راجان و رام،۲۰۰۰ :۹۳).
از جمله مباحثی که هم­اکنون پیش روی تصمیم­گیران و سیاست­گذاران صنعت برق در بسیاری از کشورهای دنیا قرار دارد، تفکر تجدید ساختار[۳] این صنعت مطابق با روند افزایش کارایی و رقابت در دیگر صنایع است(سیاهکلی،سیامک،۱۳۸۱: ۱). به عبارتی قانون­زدایی[۴] و تجدید ساختار صنعت برق یکی ازمهم­ترین مقوله­های مربوط به توسعه­ی انرژی جهانی در قرن اخیر به شمار می­رود(مک­گاورن و هیکس[۵]، ۲۰۰۴ : ۳۲۱). به تعبیر طرفداران آن، لزوم حرکت در این مسیر به دلایل مختلفی چون سرمایه­بر بودن، ناکارایی اقتصادی، ساختار سنتی و انحصاری بودن آن غیر قابل انکار می­باشد. بررسی ساختار صنعت برق در کشورهای مختلف نشان می­دهد که تجدید ساختار این صنعت در بسیاری از کشورهای دنیا درحال انجام شدن و یا در دست بررسی است(سیاهکلی،سیامک،۱۳۸۱: ۱). تا سال ۱۹۸۰ اغلب کشورهای دنیا متکی به انحصارات دولتی بودند اما در اواسط دهه­ی ۱۹۹۰ بیش از ۳۰ کشور و یا نواحی گوناگون در کشورهای مختلف، سیاست­هایی را جهت اصلاح صنعت برق خود در پیش گرفتند(مک­گاورن و هیکس، ۲۰۰۴ : ۳۲۱). به دیگر بیان، بیش از دو دهه است که صنعت برق در جای جای جهان دستخوش تحولات بنیادینی به صورت گذار از الگوی انحصار طبیعی و کنترل شده به سمت ساختار بازار رقابتی شده است(اُرن و جیانگ[۶]، ۲۰۰۵ : ۴۰۷). هدف استراتژی تجدید ساختار، جایگزینی شرکت­های انحصاری قدیمی و تحت کنترل دولت با شرکت­های خصوصی­سازی­شده­­ای است که با یکدیگر به رقابت پرداخته و به صورت کارایی سرمایه گذاری می­ کنند و دروندادهایی را با نازل­ترین و کاراترین قیمت فراهم­می­نمایند (پیتمن[۷]، ۲۰۰۷ : ۱۸۷۲). تجارب کشورهای مختلف درخصوص تجدید ساختار، متفاوت و در پاره­ای موارد مغایر با یکدیگر است به گونه­ای که برخی به موفقیت و برخی به شکست انجامیده­است. با این وجود همواره این سؤال مطرح است که آیا تجدید ساختار، لازمه­ی پویایی صنعت برق است؟، آیا کشورهای گوناگون پس از طی فرایندهای تجدید ساختار توانسته ­اند اهداف اصلی آن را که همانا خصوصی­سازی این صنعت، ایجاد بازارهای رقابتی، تولید و عرضه ی برق با قیمت هایی مناسب و در نهایت، کسب منفعت اقتصادی است تحقق بخشند؟ تجدید ساختار در ایران در چه مرحله­ای است و آیا تداوم آن برای صنعت برق ایران یک ضرورت محسوب می­شود؟   

دانلود مقاله و پایان نامه

در این پژوهش هریک از مباحث ذکر شده در بالا به تفصیل مورد بحث و بررسی قرارخواهد­گرفت و ابهامات موجود در این زمینه برطرف می­گردد. در ادامه به بیان مسئله و تعریف متغیرهای اصلی پژوهش حاضر پرداخته می شود.
  ۱-۲٫شرح و بیان مسأله پژوهشی
تجدید ساختار پدیده­ رایجی است که سازمان­ها آن را بر اساس الگوی معینی اعمال می­ کنند. این تجدید ساختار می ­تواند با ملاحظات استراتژیک گوناگونی نظیر تمایل به اتخاذ شیوه ­های جدید، پاسخگویی به محیط­های پویا با قابلیت انعطاف پذیری بالاتر، بهبود عملکرد کسب و کار و غیره ایجاد­شود(بالوگان[۸]، ۲۰۰۷ : ۸۱). از این رو اخیراً در برخی نقاط جهان صنایع دولتی کنترل شده مانند ارتباطات راه دور، خطوط هوایی، گاز و غیره تغییرات عمده­ای را که حاصل کاهش مقررات و افزایش رقابت است، تجربه کرده­اند(وو و وارائیا[۹]، ۱۹۹۹ : ۷۵). صنعت برق نیز یکی از صنایع انحصاری دولتی می­باشد که در حال تغییر است. به عبارت دیگر، در سراسر جهان نوعی انتقال از یکپارچگی عمودی[۱۰] صنایع برق به سمت رقابتی شدن بازارها رخ داده­است(مک­گاورن و هیکس، ۲۰۰۴ : ۳۲۳). تجدید ساختار صنعت برق به معنای شکست انحصار عمودی[۱۱]دولت بر صنعت از طریق جداسازی زنجیره­ی یکپارچه­ی عمودی و برهم تنیده تأمین برق و تفکیک در قالب بخش­های رقابت­پذیر و رقابت­ناپذیر است(عبادی و دودابی­نژاد،۱۳۹۰: ۱۳۷). موضوع یکپارچه­سازی عمودی که به صورت مالکیت مشترک تولید و کسب و کارهای جزئی(خرده­فروشی[۱۲]) در زنجیره­ی عرضه تفسیر می­شود، مانعی است در برابر رقابت در بازار برق(بون و همکاران[۱۳]، ۲۰۱۰ : ۳۷۱۰). این در حالی است که یکی از شاخص­ها(و مزایای) بازار رقابتی عدم قدرت گردانندگان بازار در سوءاستفاده از نوسانات تقاضا است. در محصولات ملموس، گردانندگان بازار با حربه­ی انبار توانایی سوءاستفاده از نوسانات را پیدا می­ کنند و در مقابل آن­ها، دولت ها نیز از همین مکانیزم جهت تعادل بازار بهره برداری می­نمایند. ولی در صنعت برق امکان انبار نمودن کالا وجود ندارد. در این صنعت، افزایش و نوسانات قیمت مبادله­شده­ی برق که از نگرانی های عمده­ی تنظیم کنندگان بازار برق محسوب می­شود، ریشه در سوءاستفاده از قدرت بازار توسط بازیگران دارد. قدرت بازار عبارت است از توانایی یک فروشنده(یا عرضه­کننده) یا جمعی از فروشندگان انرژی در افزایش قیمت برق به سطحی بالاتر از مقدار رقابتی آن برای مدتی قابل توجه و به طوری که سود بیشتری را برای بازیگر مذکور به همراه داشته­باشد. مجموعه ­ای از عوامل ذاتی و غیرذاتی چون کشش ناچیز تقاضای برق، عدم توانایی ذخیره­سازی اقتصادی برق، تراکم خطوط انتقال، دیربازده­ بودن سرمایه گذاری در برق و غیره را می­توان به عنوان منشأ قدرت بازار دسته­بندی نمود(رزمی و همکاران، ۱۳۸۹: ۴۲). بنابراین، در مجموع، غیررقابتی بودن بازار برق و وجود قدرت بازار در آن -که نتیجه­ی انحصارات دولتی و یکپارچگی عمودی است- نه­تنها سهولت ورود به بازار برق و یا خروج از آن را از سرمایه ­گذاران سلب می­ کنند، بلکه انگیزه­های آنان را نیز برای این امر زایل می­سازند.      
اما با تجدید ساختار، تولیدکنندگان، خطوط انتقال و شبکه­ی توزیع از هم جدا می­شوند و هدف از این امر از طرفی کاهش نرخ انرژی برق و افزایش کیفیت آن برای مصرف ­کننده و از طرف دیگر رقابت واحدهای تولیدی بر اساس سود خود می­باشد(نیرومندفام، ۱۳۹۰ : ۴۵). اینکه تا چه حد بتوان اهداف مذکور را محقق ساخت چندان روشن نیست.

99