پایان نامه درباره ارتباط معنایی، محکم و متشابه، پیامبر (ص)

استیلا یافته است». که ظاهرا ً جسم بودن خداى سبحان را مى‏رساند، امّا با در نظر گرفتن آیه: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ»«شوری/ 11» «چیزى مانند او نیست» و دلالت عقل و جمع معنى‏اى که از همه آن‌ها در نظر مى‏آید، معلوم مى‏شود مقصود دست جسمانى یا قرار گرفتن همانند استقرار انسان بر چیزى نیست، بلکه «منظور از عرش خدا مجموعه جهان هستى است که تخت حکومت او محسوب مى‏شود.» بنابراین «استواى بر عرش» کنایه از تسلّط پروردگار و احاطه کامل او نسبت به جهان هستى و نفوذ امر و فرمان و تدبیرش در سراسر عالم‏ است77
دوم. محدودیت اندیشه انسان‏
بخشى از آیات قرآن در معرفى و نمایاندن جهان ناپیدا- یعنى غیب- و امور ماوراء طبیعى و قیامت است که طبعاً برتر از افق درک ماست. معرفى آن عالم غیرمادی و روحانى براى خو گرفتگان به سراى طبیعت و زندانیان زمان و مکان، با تعبیرهاى معمولى دشوار و بلکه ناممکن است، که هم ظرف الفاظ تنگ است و هم ظرفیت افهام. ناگزیر باید تعبیراتى مأنوس بازندگی مادى ما آورده شود تا دورنمایى از سراى حقیقت و قیامت کبرى در چشم جهان‌بین ما نمودار شود، مانند آیه ذیل که سنجش اعمال را در آن روز با تصویرى گویا مى‏رساند: «وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَهِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً» «أنبیاء/ 47» «و ترازوهاى داد را در روز رستاخیز مى‏نهیم پس هیچ کس [در] چیزى ستم نمى‏بیند». روشن است که «میزان» هر وسیله اندازه‏گیرى است که متناسب با آنچه اندازه‏گیرى و وزن مى‏شود فرق مى‏کند، چنان که براى تعیین دماى بدن «میزان الحراره» به کار مى‏بریم. براى سنجش اعمال میزان متناسب پیشوایان معصوم که اسوه و الگوى خدایى هستندمى‏باشند، نه ترازویى آهنى یا شیشه‏اى و غیر این‌ها، چنان که در زیارت امیر مؤمنان علیه السّلام به آن تصریح‌شده: السّلام علیک یا میزان الأعمال78‏
استاد بهرام پور سعی کرده تا تصویر زیبا از «میزان» به ما بدهد تا رفع محدودیت از اندیشه انسان بنمایاند.
سوم. واداشتن مخاطبان به تحقیق و بررسى‏
وجود آیات متشابه از نظر آموزشى فایده‏اى مهم در بر دارد، زیرا تلاوت کنندگان را به تدبّر و تأمّل براى دریافتن معنى و مقصود از آن‌ها وا‌می‌دارد و فکرها را به کار مى‏اندازد، چنان که گاه استاد مسئله‌ای را طرح مى‏کند و پاسخ را آشکار نمى‏گوید، بلکه با راهنمایی‌های اولیّه حل مشکل و جواب درست را از دانشجویان مى‏خواهد. وجود آیات متشابه و تعبیرات چندبعدی یا مجمل و استعارات و امثال در این نامه آسمانى انگیزه و باعثى بوده که مغزهاى متفکر و شخصیت‌های حقیقت جو را به کاوش و پژوهش واداشته است. نگاهى به تاریخ فرهنگ و ادب اسلامى نشان مى‏دهد که علّت به وجود آمدن تحقیقات ادبى و تاریخى و بحث‌های کلامى و فقهى حلّ دشواری‌های قرآن مجید بوده است که بخشى از آن‌ها مربوط به آیات متشابه هست و استاد بهرام به واداشتن مخاطبان به تحقیق و بررسى ‏اهتمام ویژه ای داده است بنابراین به این نمونه اشاره شده است:
در تفسیر آیه 7 سوره آل عمران مبحث «محکم و متشابه» به شکل مبسوط فراوان هست: «محکم و احکم الاَمَر» به آنچه متقن و استوار است گفته می‌شود و در اینجا به معنای لفظ واضح و آشکاری است که احتیاج به تأویل ندارد و تأویل‌پذیر نیست مانند آیات «…وَ أَقِیمُوا الصَّلاَه…» ﴿البقره، 43﴾ «…وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌ » ﴿البقره، 29﴾ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»﴿ الإخلاص‏، 1﴾ و بسیاری از آیات درباره عقاید و احکام و …
متشابه عبارت از آیاتی که معنای و مفاهیمی همانند یکدیگر را می‌توان در مورد آن‌ها ارائه داد و این مشابهت موجب ابهام و دشواری فهم آن می‌شود و چون آن معنای غیر مراد شباهت به معنایی دارد که مراد و مقصود است به آن متشابه گفته می‌شود79.
2-1-2-1-2- انواع متشابه
یکم. آیاتی که به طور اجمال ذکرشده‌اند.
مانند داستان آدم و نفخ روح در آدم و حضرت عیسی (ع)
دوم. آیاتی که ظاهر آن با عقل و عقاید علمی مطابقت ندارد.
مانند «یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ..»﴿الفتح‏، 10﴾که در تفسیر نسیم حیات چنین ترجمه‌شده: که وقتی دست خود را به سوی نبی اکرم (ص) برای بیعت دراز می‌کنید در واقع دستتان را به سوی خدا گرفته‌اید لذا چنین استنباط می‌شود که پیامبر هنگام بیعت گرفتن دستش را از بالا، روی کف دست مؤمنان قرار می‌داد؛ یعنی پیامبر حاکم بر بیعت کننده است.80
و آیه «الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى» ﴿طه‏، 5﴾ خداى رحمان که بر عرش استیلا یافته است. در تفسیر نسیم حیات چنین توضیح می‌دهد: (اسْتَوَى)، کنایه از احاطه کامل علم و قدرت پروردگار بر تدبیر عالم است: عرش در واقع مرکز اداره عالم از نظر حدوث و بقای آن است و فرشتگان به امر خدا کارگزاران عالم هستی‌اند و لذا فرمود: «آنان حاملان عرش فرایند»81
سوم. آیاتی با واژه‌های مشترک لفظی
مانند «وَ الْمُطَلَّقَاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَهَ قُرُوءٍ…»﴿البقره، 228﴾و زنانِ طلاق داده شده، باید مدّتِ سه پاکى انتظار کشند که کلمه قروء هم بر پاکی و هم بر حیض اطلاق می‌شود. در تفسیر نسیم حیات سه طهر معنا شده است.82
چهارم. آیاتی با لفظ مفرد که دلالت بر عموم افراد دارد
مانند آیه «وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَهُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا…»﴿المائده، 38﴾و مرد و زن دزد را به [سزاى] آنچه کرده‌اند، دستشان را به عنوان کیفرى از جان
ب خدا ببُرید.
که ظاهر آن شامل همه دزدها می‌شود در صورتی که مربوط دزدانی است که دارای 25 شرط باشند که تفصیل آن در حقوق جزایی اسلام آمده است.
پنجم. آیات منسوخ
مانند آیه مربوط به عدّه وفات به مدت یک سال آیه نجومی منسوخ «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَهً ذلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ…» ﴿المجادله، 12﴾اى کسانى که ایمان آورده‏اید، هر گاه با پیامبر [خدا] گفتگوى محرمانه مى‏کنید، پیش از گفتگوى محرمانه خود صدقه‏اى تقدیم بدارید. این [کار] براى شما بهتر و پاکیزه‏تر است;
و آیه ناسخ «أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَاتٍ…»﴿المجادله، 13﴾: آیا ترسیدید که پیش از گفتگوى محرمانه خود صدقه‏هایى تقدیم دارید؟ و چون نکردید و خدا [هم] بر شما بخشود تنها کسی که به این عمل آیه عمل کرد علی (ع) بود.
2-1-2-2- انسجام ساختاری قرآن
قرآن گرچه در طول بیست و سه ساله بر پیامبر (ص) نازل‌شده و نزول آیات آن در مراحل و شرایط متفاوت بوده است ولی تمام آن‌ها در ارتباط باهم و از نظر معنا دارای انسجام واحدی هستند «أَ فَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً»﴿النساء، 82﴾ آیا در [معانى] قرآن نمى‏اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیارى مى‏یافتند83.
2-1-2-2- 1- ارتباط معنایی آیات و گونه‌های آن در تفسیر نسیم حیات
یکم. ارتباط معنایی در درون یک آیه
عبارات درون هر آیه به ویژه آیات طولانی که از چند جمله تشکیل شده است. با یکدیگر مرتبط و زمینه‌ساز معنای واحدی همانند حرمت عهد و تأکید بر رحمت الهی بر اهل تقوا هستند مانند ارتباط ایمان، تقوا، حرمت شعائر الهی، حرمت ماه‌های حرام، حلیّت شکار، تعاون بر برّ و عدم تعاون بر إثم و … در این آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاَئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوَاناً وَ إِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَ لاَ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ لاَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ» اى کسانى که ایمان آورده‏اید، حرمت شعایر خدا و ماه حرام و قربانی‌های گردن‏بنددار و راهیان بیت الحرام را که فضل و خشنودى پروردگار خود را مى‏طلبند، نگه دارید؛ و چون از احرام بیرون آمدید [مى‏توانید] شکار کنید و البتّه نباید کینه‏توزى گروهى که شما را از مسجدالحرام بازداشتند، شما را به تعدّى وادارد؛ و در نیکوکارى و پرهیزگارى با یکدیگر همکارى کنید و در گناه و تعدّى دستیار هم نشوید و از خدا پروا کنید که خدا سخت کیفر است.﴿المائده، 2﴾
در تفسیر نسیم حیات در یک اصل کلّی اسلامی مشترک می‌داند که مسلمانان موظّف‌اند در امور سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و بین‌المللی با یکدیگر مانند ید واحد هماهنگی داشته باشند و در امر باطل و ظلم و خلاف با هیچ کس همدستی نکنند84.
دوم. ارتباط معنایی آیات در درون یک سوره
آیات یک سوره همانند کلمات درون یک آیه ارتباط دارند و پیوستگی معنایی خاصی باهم دارند به خصوص علّامه طباطبایی چنین اعتقادی دارد.
و استاد بهرام به ارتباط معنایی آیات در درون یک سوره ‏اهتمام ویژه ای داده است بنابراین به این نمونه اشاره شده است بنابراین در تفسیر نسیم حیات در سوره واقعه:
* عنصر اصلی آن موضوعات مربوط به قیامت تشکیل می‌دهد.
* انسان‌ها در روز قیامت به سه دسته نگون‌بختان، اهل سعادت و مقرّبان تقسیم می‌شوند.
* توضیح مقامات مقربان و اهل سعادت.
* بیان اوضاع وخیم و اهل شقاوت.
* ترسیمی از حال احتضار.85
در این سوره پی می‌بریم که یک محور اصلی و بقیه دور این محور در این سوره می‌چرخند.
سوم. ارتباط موضوعی آیات سراسر قرآن
نوعی دیگر از ارتباط که بین آیات قرآن وجود دارد، ارتباط موضوعی است که بین برخی از آیات پراکنده در سرتاسر قرآن وجود دارد؛ که برای دریافت پیام کامل آن‌ها لازم است تمامی آیات هم موضوع را در کنار هم تفسیر نمود.
2-1-2-3- جامعیت قرآن در تفسیر نسیم حیات
از جمله مبانی مهم در تفسیر، جامعیّت قرآن و آموزه‌های آن در زندگی بشر است مقصود از جامعیت قرآن «شمول و فراگیر بودن آیات و آموزه های آن نسبت به همه شئون زندگی بشر در تمامی دوران ها و اعصار» باهدف هدایت انسان است بنابراین، قرآن برای همه انسان‌ها و همه مکان‌ها و همه زمان‌ها برای همه امور زندگی بشر، اعمّ از امور فردی و اجتماعی نازل شده است.86
علّامه طباطبایی بر جامعیت قرآن تاکید دارد و معتقد است که تبیان بودن قرآن برای هر شیء ای با توجه به شأن هدایتگری آن است و برای رسیدن انسان به هدایت، تمام احتیاجات و علوم مورد نیاز او را بیان نموده است مانند معاد، مبدأ و …87
2-1-2-3-1- مستندات قرآنی جامعیّت قرآن
برخی از مفسّران از جمله طبرسی، فخررازی در خصوص جامعیت اعتدالی و فراگیری آموزه‌های قرآنی به برخی از آیات قرآن استناد کرده‌اند:
1) «نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْی
َاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ…» ﴿النحل‏، 89﴾ این کتاب را که روشنگر هر چیزى است88
تفسیر نسیم حیات: بعضی‌ها از این آیه استفاده کرده‌اند که قرآن دارای تمام موضوعات است حتّی شامل صنایع و علوم متفرّقه از ریاضیات و … است. اشکال این نظریه آن است که قرآن یک کتاب دایره المعارف نیست. یعنی آنچه به هدایت و سعادت دنیا و آخرت بشر مربوط است در قرآن بیان شده است.89
2) «…تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ …»﴿یوسف‏، 111﴾و روشنگر هر چیز است
تفسیر نسیم حیات: و هر آنچه انسان به آن نیاز دارد و به سعادت دنیا و آخرت او مربوط می‌شود شرح آن در این آیات است.90
شیخ طوسی در تفسیر این آیه به دیدگاه اعتدالی در جامعیّت قرآن اشاره می‌کند؛ و مقصود از آن را تفصیل هر چیزی می‌داند که در امور دین بدان است91.
3) «…مَا فَرَّطْنَا فِی الْکِتَابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ…» ﴿الأنعام‏، 38﴾ ما هیچ چیزى را در کتاب فروگذار نکرده‏ایم;
تفسیر نسیم حیات: مراد کتاب، اگر قرآن باشد، منظور این خواهد بود: ما تمام موضوعاتی را که به تربیت و تکامل و زندگی سالم دنیوی

Author: mitra4--javid

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *